Lang geleden, toen ik nog op de middelbare school zat, maakte The Wave grote indruk (1981). De korte tv-film naar een waargebeurd verhaal gaat over geschiedenisleraar Burt Ross die van een scholier de vraag krijgt waarom zoveel mensen Hitler volgden. Ross besluit om het de leerlingen zelf te laten ervaren en begint een experiment.
Hij vertelt zijn klas dat hij een nieuwe beweging begint, The Wave. Daarin alles draait om discipline, gemeenschap en actie. De leerlingen moeten bijvoorbeeld rechtop zitten, opstaan als ze een vraag beantwoorden en een speciale begroeting gebruiken. Ondertussen doet Ross zijn best om hen onderdeel te laten voelen van iets groters.
Binnen een paar weken loopt het experiment uit de hand. Leerlingen die geen zin hebben in het collectief dat Ross aan het smeden is vallen er buiten, terwijl anderen juist opbloeien en bijzonder loyaal worden aan de groep. De docent belegt uiteindelijk een afsluitende bijeenkomst. Daar onthult hij dat The Wave deel is van een grotere nationale beweging. En dat er een grote leider achter zit. Hij kondigt ook een toespraak van de grote leider aan. De tv-monitoren laten alleen ruis zien en net als de leerlingen denken dat het een hoax is verschijnt Hitler groot in beeld.
Heks
Ik moest aan The Wave denken na het lezen van een veel gedeeld Facebookbericht van een Amerikaanse feministe, Melissa LeBlanc. De tekst dateert alweer van 5 september 2025, maar sindsdien hebben zoveel mensen wereldwijd het verhaal gekopieerd en zelf geplaatst dat ik ‘m nog geregeld voorbij zie komen. LeBlanc schrijft:
Mijn dochter kwam thuis van school en zei: “Mam, je gelooft nooit wat er vandaag in de geschiedenisles is gebeurd.” Haar leraar vertelde de klas dat ze een spel gingen spelen. Hij liep door het lokaal en fluisterde elk kind toe of het een heks was of gewoon een normaal persoon. Daarna gaf hij de instructies: “Vorm de grootste groep die je kunt zonder een heks. Als er ook maar één heks in je groep zit, zakken jullie allemaal.” Ze zei dat de hele klas meteen vol wantrouwen was. Iedereen begon elkaar te ondervragen. Ben jij een heks? Hoe weten we dat je niet liegt? Sommige kinderen bleven bij één grote groep, maar de meesten splitsten zich op in kleinere, exclusieve groepjes. Ze wezen iedereen af die onzeker of nerveus leek, of ook maar de geringste hint van schuld gaf. De energie veranderde snel. Plotseling was iedereen achterdochtig tegenover iedereen. Gefluister. Met vingers wijzen. Scheve blikken. Het vertrouwen verdween binnen enkele minuten. Toen alle groepen eindelijk gevormd waren, zei de leraar: “Oké, tijd om uit te zoeken wie er gezakt is. Heksen, steek je hand op.” En er ging geen enkele hand omhoog. De hele klas barstte in lachen uit. “Wacht! Je hebt het spel verpest!” En toen liet de leraar de bom vallen: “Is dat zo? Waren er echt heksen in Salem, of geloofde iedereen gewoon wat hen werd verteld?” Mijn dochter zei dat het muisstil werd in de klas. Toen drong het tot hen door. Er waren geen heksen nodig geweest om de schade aan te richten. Angst had zijn werk al gedaan. Alleen al wantrouwen verdeelde de hele klas en veranderde de gemeenschap in chaos. En is dat niet precies wat we vandaag de dag zien? Andere woorden, hetzelfde spel. In plaats van “heks” is het nu liberaal, conservatief, links, rechts, wappie, schaap, gevaccineerd, niet-gevaccineerd, pro-dit, anti-dat. De labels veranderen, maar de tactiek blijft hetzelfde. Maak mensen bang. Maak ze achterdochtig. Verdeel ze. Leun dan achterover terwijl het vertrouwen afbrokkelt. Het gevaar was nooit de heks. Het gevaar is het gerucht. Het wantrouwen. De angst. De gezaaide leugens. Weiger het gefluister. Speel het spel niet mee. Want op het moment dat we op “heksen” gaan jagen, hebben we al verloren.
Voor mij valt het sociaal experiment waar LeBlanc over schrijft in dezelfde categorie als The Wave, hoewel er ook overduidelijke verschillen zijn. Ook dit verhaal maakte iets los, toen ik het las. Ook bij Anoeska. Zij besloot het experiment te herhalen bij haar op de buitenschoolse opvang. Alleen maakte ze er politieagenten en boeven van, wat voor kinderen nog overduidelijke goeierds en slechteriken zijn.
Boef
Anoeska vertelde dat ze iedereen zou influisteren of ze boef waren of politieagent. En daarna zou wie tot de politie behoorde op zoek moeten naar de boeven. Maar alle kinderen kregen te horen dat ze agent waren. Niemand was boef.
Anoeska was verrast hoe snel er wantrouwen ontstond in de groep. Sommige kinderen werden er echt van verdacht dat ze boef waren, ook al zeiden ze van niet. Een aantal wist het zéker! Daarop trommelde Anoeska iedereen weer bij elkaar en liet alle kinderen zeggen wat zij hen had ingefluisterd. Niemand bleek boef te zijn.
Je zou zeggen: een mooie les – en zo eenvoudig dat iedereen ‘m wel zou snappen. Inderdaad, de kinderen waren enthousiast. Ze wilden ‘nóg een keer!!!’ Anoeska liet nu een kind bepalen wie wat zou zijn. Het meisje besloot weer voor agenten en boeven te gaan. En weer was niemand boef. Maar opnieuw dachten sommigen dat er echt boeven in de groep waren.
Lelijk
Het is verontrustend hoe snel mensen geneigd zijn lelijk te doen tegen wie zij zien als buitenstaanders. Kijk hoe snel het op de buitenschoolse opvang ging, in de schoolklas van de dochter van Melissa LeBlanc of op de high school uit de film The Wave.
Ik lees vaak oproepen om onze cirkels van compassie zo te verruimen dat niemand er buiten valt. Maar elke kring die je trekt, hoe groot ook, sluit hoe dan ook mensen buiten. Elk ‘wij’ heeft een ‘zij’. Zouden we ooit gemeenschappen kunnen vormen zonder minderwaardig te denken over hen die er niet toe behoren?
Aries van Meeteren