In de negentiende eeuw konden mensen nog ongehinderd dromen van vooruitgang. Hadden we ons niet van holenmensen ontwikkeld tot moderne beschaafde mensen? Dus wat voor moois zou ons nog te wachten staan? Uit diezelfde tijd stamt de strijdvaardige kreet ‘moedig voorwaarts.’ Gerard Reve maakte dit devies tot een terugkerende dooddoener in brieven, verhalen en romans. Denk aan zijn Brieven aan Bert en Netty de Groot, die zijn uitgegeven onder de titel ‘Moedig voorwaarts’.
Moedig zijwaarts (c) Google Maps
Moedig zijwaarts
Midas Dekkers haalt Reve aan in zijn bij vlagen hilarische boek Het menselijk tekort. De schrijver en bioloog ziet een diep menselijke behoefte om steeds te streven naar meer, beter, hoger in een soort ultieme poging het spreekwoordelijke Koninkrijk Gods te laten aanbreken – of varianten als de communistische heilstaat of de vrije markt. Maar dat mislukt telkens. Moedig voorwaarts? Vergeet het maar. Dekkers wijst op een fraaie verbastering van Reve’s leus op het zonnescherm van de Amsterdamse boekhandel Schimmelpennink: ‘Moedig zijwaarts’.
Kan het ook achteruit? Jazeker, zo haalt Dekkers andere biologen aan. De natuur kwam ook ooit met slingerplanten zonder stam, lintwormen zonder poten of tanden. En vooral in de 19de eeuw sprak de wetenschap schande van dat soort ontwikkelingen: “Degeneratie”, vonden biologen destijds. Verval! Achteruitgang!
Dekkers moet er het hoofd van schudden. Parasieten zijn juist verbazingwekkend ver doorontwikkeld, ze kunnen van alles wat wij niet kunnen, zoals overleven in nogal barre omstandigheden. Toch vooruitgang dus? Ik weet het niet. De laatste jaren lijkt ons geloof in een almaar betere toekomst behoorlijk bekoeld. Zie alleen al de slogan die schrijver Dimitri Verhulst muntte: “Immer moedig achterwaarts.”
(c) Pixabay
Alles stroomt
Misschien heeft de vroege Griekse natuurfilosoof Heraclitus (6de eeuw v.C.) toch gelijk met zijn observatie dat alles voortdurend in beweging is. Alles stroomt, luidt de bekende samenvatting van zijn denken, maar niet van A naar Beter. Volgens Heraclitus is het de spanning tussen tegenstellingen die alles in beweging houdt: “Dag-nacht, winter-zomer, strijd-vrede, verzadiging-honger […] omhoog-omlaag.”
En, zo vul ik zelf maar aan, voorwaarts en achterwaarts. Misschien stroomt het leven ook wel eens zijwaarts, van links naar rechts. Van zomer, via de herfst naar de winter en via de lente weer naar de zomer. Van vrede naar oorlog en weer naar vrede. We ervaren liefde en haat, hoop en onverschilligheid. We stromen van begin naar einde. En wie weet weer naar een begin.
Wijsheid
Maar wat moeten we met dat inzicht? Achteroverleunen? Alles over ons heen laten komen? Of juist in actie komen als de richting ons niet bevalt? Meegaan met de stroom of het tij keren? Helaas vinden we geen praktische handleiding bij Heraclitus. “Wijsheid is ware woorden spreken, ware dingen doen door op de natuurlijke aanleg te letten en te verstaan.”
Misschien komt het erop aan om het geheel te blijven zien, om de samenhang te zoeken in alles wat verandert. Om door te krijgen wat er aan de hand is, te bekijken wat nodig is en te doen wat mogelijk is. Laat dat nu juist soms zo ingewikkeld zijn. Soms komt het aan op het accepteren dat iets is wat het is. En soms kunnen we ons beter verzetten. Nu weer is dat zo klaar als een klontje, en dan weer een groot raadsel. Moedig voorwaarts. Of zijwaarts. Of achterwaarts.
Aries van Meeteren